ΟΘΡΥΣ

ΟΘΡΥΣ
Το ιστολόγιο αυτό δημιουργήθηκε με σκοπό την προβολή της τοπικής ιστορίας της Φθιώτιδας. Παρουσιάζονται ιστορικά γεγονότα λιγότερο γνωστά στο ευρύ κοινό. Παρατίθενται μαρτυρίες ανθρώπων, οι οποίοι συμμετείχαν και βίωσαν γεγονότα του 19ου και 20ου αιώνα. Προτιμάται ο επώνυμος σχολιασμός των αναρτήσεων. Στις αναδημοσιεύσεις παρακαλούμε για την αναφορά της πηγής προέλευσης. © Σωτήρης Γ. Αλεξόπουλος.

Παρασκευή, 27 Αυγούστου 2010

ΤΣΕΡΝΟΒΙΤΙ: ΤΟ ΚΕΦΑΛΟΧΩΡΙ ΤΗΣ ΟΘΡΥΟΣ


10α. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι, ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος, η Εκστρατεία στην Ουκρανία και η Μικρασιατική Εκστρατεία.

Τη νύχτα της 17ης προς 18 Σεπτεμβρίου 1912 (Ιουλιανό ημερολόγιο) η Ελλάδα κήρυξε γενική επιστράτευση. Στη Λαμία είχε την έδρα του το 2ο Σύνταγμα Πεζικού της 1ης Μεραρχίας Θεσσαλίας. Σ’ αυτό κατατάχθηκαν οι επίστρατοι της Φθιώτιδας, μεταξύ αυτών και του Τσερνοβιτίου και έγινε εκγύμναση στα νέα όπλα που είχαν παραληφθεί[1].

Στις 24 Σεπτεμβρίου το 2ο Σύνταγμα Πεζικού αναχώρησε από τη Λαμία. Η φιλαρμονική του Δήμου Λαμιέων το ξεπροβόδισε με εθνικά εμβατήρια. Στην Ταράτσα έγινε στάση για να αποδοθεί φόρος τιμής σ’ αυτούς που έπεσαν εκεί 15 χρόνια πριν, κατά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Κατόπιν η πορεία συνεχίσθηκε και μέσω Παλαμά-Μήλοι Δομοκού-Φάρσαλα-Μπακράτσι, μετά από τέσσερις μέρες, στις 28 Σεπτεμβρίου έφτασε στη Λάρισα, όπου ήταν η έδρα της 1ης Μεραρχίας Θεσσαλίας.

Στις 3 Οκτωβρίου μεταφέρθηκε με την υπόλοιπη Μεραρχία στα σύνορα, στην περιοχή Δένδρα-Ντουρσανάδες. Το πρωΐ της 5ης Οκτωβρίου το Σύνταγμα συντάχθηκε σε ένα λόφο στη Μαγούλα βρύση. Αφού μίλησε ο διοικητής του Συντάγματος Συνταγματάρχης Αλκιβιάδης Οικονομίδης, επιτέθηκε εναντίον θέσεων του οθωμανικού στρατού. Είναι η πρώτη ελληνική μονάδα που άνοιξε πυρ.

Άρχιζε η πολεμική περιπέτεια των δύο Βαλκανικών πολέμων.

Στις 6 Οκτωβρίου μετά από μάχη που έδωσε μπήκε στην Ελασσόνα. Στη μάχη αυτή σκοτώθηκε ο Ανθυπολοχαγός Ιωάννης Μαυροδήμος και 2 στρατιώτες από τη Φθιώτιδα (βλέπε:.Φθιώτες νεκροί Βαλκανικών πολέμων 1912-1913).

Παραμένουν άγνωστα μέχρι στιγμής ονόματα κατοίκων του Τσερνοβιτίου, που έλαβαν μέρος στους δύο Βαλκανικούς (1912-1913) και στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο (1914-1918). Από διηγήσεις των γεροντοτέρων κατοίκων και από κάποιες γενικές μαρτυρίες είναι γνωστό ότι έλαβαν μέρος αρκετοί νέοι του Τσερνοβιτίου. Μετέφεραν τις πολεμικές εμπειρίες τους σε συζητήσεις που είχαν μεταξύ τους, όταν πλέον βρισκόταν σε γεροντική ηλικία και αναπολούσαν τα χρόνια της νεότητάς τους. Οι συζητήσεις γινόταν είτε στα καφενεία του χωριού, είτε στο νάρθηκα της εκκλησίας μετά την απόλυση της κυριακάτικης θείας λειτουργίας.

Οι αναφορές τους για τους δύο Βαλκανικούς πολέμους ήταν ότι «οι Τούρκοι όταν δυσκολεύονταν στη μάχη υποχωρούσαν εύκολα. Οι Βούλγαροι πολεμούσαν με πείσμα και φανατισμό μέχρι τέλος. Δεν παραδίνονταν». Αυτό ήταν φυσικό διότι η Βουλγαρία πρόβαλλε τα ιστορικά της δίκαια διεκδικώντας τη Μακεδονία, όπου εγκαταβίωνε και βουλγαρικός πληθυσμός. Εξάλλου ο βουλγαρικός στρατός ήταν ο ισχυρότερος στρατός στα Βαλκάνια, γι’ αυτό και αποκαλούνταν «οι Πρώσσοι» των Βαλκανίων. Οι μαρτυρίες των συμμετεχόντων επιβεβαιώνονται. Ο ελληνικός στρατός τις μεγαλύτερες απώλειες τις είχε στο Β΄ Βαλκανικό πόλεμο (ελληνοβουλγαρικό), όπως στις μάχες Κιλκίς-Λαχανά.

Στη μάχη του Λαχανά έλαβε μέρος και το 2ο Σύνταγμα Πεζικού (Εικ.1,2). Ήταν πολύ φονική και τόσο δύσκολη ώστε χρειάσθηκε έφοδος δια της λόγχης για να καμφθεί η αντίσταση των οχυρωμένων στο ύψωμα Βουλγάρων. Μετά τη μάχη οι άνδρες του 2ου Συντάγματος Πεζικού παρασημοφορήθηκαν. Ελληνικό παράσημο (οικογενειακό μου κειμήλιο) δημοσιεύεται στην Εικ.3, ενώ αντίστοιχο βουλγαρικό στην Εικ.4. Σχετικό με τους βαλκανικούς πολέμους είναι το ηρωϊκό τραγούδι, σε τσάμικο ρυθμό, το οποίο αναφέρεται στον ήρωα Ταγματάρχη των ευζώνων Ιωάννη Βελισσαρίου. Το τραγούδι σε προπολεμική εκτέλεση με το Μιχάλη Καλλέργη και κλαρίνο τον περίφημο Νίκο Καρακώστα υπάρχει στη διεύθυνση: http://www.youtube.com/watch?v=-axgni-oONQ.

Στις 6 Νοεμβρίου 1913, αφού έληξαν οι Βαλκανικοί πόλεμοι, το 2ο Σύνταγμα Πεζικού επέστρεψε στην έδρα του (Λαμία).

Ακολούθησε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος, ο Εθνικός Διχασμός και το Κίνημα της Εθνικής Άμυνας από τον Βενιζέλο. Επακόλουθο της φιλοβασιλικής στάσης των κατοίκων και των επιστράτων της Παλαιάς Ελλάδας ήταν τα «Λαμιακά» και η στάση του 2ου Συντάγματος Πεζικού κατά της κυβέρνησης Βενιζέλου με αφορμή την επιστράτευση το Φεβρουάριο του 1918 (βλέπε: http://lamia-city.gr/article.php?c=2&a=55)[2].

Μετά την επιστράτευση οι δύο μονάδες της Λαμίας, το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων (προσωρινή έδρα είχε τη Χαλκίδα, έδρα της ΧΙΙΙης Μεραρχίας Στερεάς Ελλάδας) και το 2ο Σύνταγμα Πεζικού μεταφέρθηκαν στο μέτωπο του Στρυμώνα απέναντι από τις βουλγαρικές δυνάμεις.

Για την περίοδο αυτή (1918) είναι γνωστό ότι απεβίωσαν στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο της Χαλκίδας δύο στρατευμένοι κάτοικοι του Τσερνοβιτίου:

Ο ένας είναι ο Δημήτριος Αθ. Αλεξόπουλος, ο οποίος απεβίωσε από την ισπανική γρίπη [η πληροφορία οφείλεται στον κ. Κωνσταντίνο Αθ. Αλεξόπουλο, τον οποίο και ευχαριστώ. Ο Δημήτριος Αθ. Αλεξόπουλος ήταν αδελφός του παππού του Κωνσταντίνου Αθ. Αλεξόπουλου, ο οποίος πολέμησε αργότερα στη Μικρά Ασία].

Ο έτερος θανών είναι ο Αθανάσιος Ι. Καρανάσιος. Η πληροφορία προέρχεται από τη δίτομη έκδοση του έργου «Αγώνες και Νεκροί (1830-1930), Έκδοση ΔΙΣ/ΓΕΣ, Εν Αθήναις 1930». Εκεί αναφέρεται: «Kαρανάσιος Αθανάσιος του Ιωάννου, στρατιώτης, γεννηθείς εις Τσερνοβίτιον Φθιωτιδοφωκίδος, απεβίωσε 1918, Απριλίου 5 εις Στρατιωτικόν Νοσοκομείον Χαλκίδος». Πιθανότατα κι αυτός απεβίωσε από την ισπανική γρίπη.

Το 1919 ακολούθησε η Εκστρατεία στην Ουκρανία και αμέσως μετά η Μικρασιατική Εκστρατεία. Για τη συμμετοχή των κατοίκων του Τσερνοβιτίου στις δύο αυτές εκστρατείες βλέπε: Η συμμετοχή των κατοίκων του Τσερνοβιτίου (σήμερα Παλαιοκερασιά) στις Εκστρατείες Ουκρανίας και Μικράς Ασίας (1919-1922).

 

 

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ-ΕΠΕΞΗΓΗΣΕΙΣ

[1] Από το 1907 άρχισαν να παραλαμβάνονται τα πρώτα 30.000 Μάνλιχερ (Mannlicher-Schönauer Μ 1905). Το φθινόπωρο του 1912 ο ελληνικός στρατός είχε παραλάβει συνολικά 130.000 ντουφέκια και αραβίδες, καθώς και 100 εκατομμύρια φυσίγγια. Το επαναληπτικό ντουφέκι Μάνλιχερ αποτέλεσε το βασικό όπλο των Ελλήνων κατά τους Βαλκανικούς πολέμους του 1912-13 (περισσότερα βλέπε: http://el.wikipedia.org/wiki/Μάνλιχερ και http://www.hungariae.com/Mann03.htm).

[2] Η ενδιαφέρουσα αυτή πτυχή της φθιωτικής ιστορίας παρουσιάζεται στην ανακοίνωση του Κ.Δ.Γαλλή, Τα Λαμιακά του 1918. Ένα αντιπειθαρχικό κίνημα της φρουράς Λαμίας και οι συνέπειές του. Η ανακοίνωση πραγματοποιήθηκε στο 3ο Συνέδριο Φθιωτικής Ιστορίας, που πραγματοποιήθηκε το 2005 στο Συνεδριακό Κέντρο του Κάστρου της Λαμίας. Υπάρχει δημοσιευμένη στην ηλεκτρονική διεύθυνση: http:http://www.pdestereas.gr/allowindex/FTHIOTIKH_ISTORIA_SYNEDRIO/3o_Synedrio_2005.pdf σελίδες 205-218. Με την ευκαιρία παρατίθεται και το φιλοβασιλικό εμβατήριο, το οποίο τραγουδούσαν οι στρατιώτες του 2ου Συντάγματος Πεζικού: http://www.youtube.com/watch?v=YiBHNobd28o.

 

 

 

 

ΕΙΚΟΝΕΣ

 

 

 

 Εικ.1: Επιζωγραφισμένη φωτογραφία από την έφοδο του 2ου Συντάγματος Πεζικού κατά του Λαχανά.

 

 

 

 Εικ.2: Έκρηξη βουλγαρικής οβίδας στο πεδίο μάχης του Λαχανά.

 

 

 

Εικ.3: Ελληνικό παράσημο από το Β΄ Βαλκανικό πόλεμο. Στη μία όψη απεικονίζεται ο βασιλιάς και αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος Α΄ και αναγράφεται: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 1913. Στην άλλη όψη απεικονίζεται ο βυζαντινός αυτοκράτορας Βασίλειος ο Β΄ (ο αποκληθείς και βουλγαροκτόνος) και αναγράφεται: ΒΑCΙΛΕΙΟC Β΄ 976-1025. Πάνω από τη χρονολογία αυτή αναγράφεται Γ.ΙΑΚΩΒΙΔΗΣ. Είναι το όνομα του ιδιοκτήτη του εργαστηρίου κατασκευής του παρασήμου. Το παράσημο είναι οικογενειακό κειμήλιο και ανήκει στον παππού μου Δημήτριο Αθ. Γκέκα από το Σταυρό Λαμίας (πατέρας της μητέρας μου). Επιστρατεύθηκε και πολέμησε κατά τους Βαλκανικούς πολέμους με το 2ο Σύνταγμα Πεζικού.

 

 

 

 

 Εικ.4: Βουλγαρικό παράσημο από το Β΄ Βαλκανικό πόλεμο. Απεικονίζεται ο βουλγαρικός λέων μέσα σε οικόσημο. Επιστέφεται με το στέμμα του βουλγαρικού βασιλικού οίκου των Σαξ-Κόμπουργκ-Γκόθα. Πίσω του υπάρχουν δύο διασταυρούμενα ξίφη. Η όλη παράσταση περικλείεται από δύο φυλλοφόρα κλαδιά. Η υφασμάτινη ταινία του παρασήμου φέρει τα χρώματα της βουλγαρικής σημαίας.

 

 

 

ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

 

 

 

Εικ.1,2: Από: Αγώνες και Νεκροί 1830-1930, τόμος πρώτος 1830-1919, Α΄ Αγώνες, Εν Αθήναις 1930.

Eικ.3: Οικογενειακό αρχείο Σωτήρη Γ. Αλεξόπουλου.

Εικ.4: http://www.imma.edu.gr/imma/exhibition-old/hall_F/exhibits.html?start=8&show=1





Πέμπτη, 12 Αυγούστου 2010

ΤΣΕΡΝΟΒΙΤΙ: ΤΟ ΚΕΦΑΛΟΧΩΡΙ ΤΗΣ ΟΘΡΥΟΣ


9α. Ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897

Για τον «ατυχή» ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 ή το «Μαύρο '97», όπως αλλιώς ονομάσθηκε, και την προέλαση του οθωμανικού στρατού μέχρι την Ταράτσα πληροφορίες για τα γεγονότα που αφορούν τη Φθιώτιδα υπάρχουν στην ανάρτηση Πέμπτη 7 Μαΐου 1897 : Οι Οθωμανοί προ των πυλών (ante portas) της Λαμίας. Περισσότερα βλέπε: http://el.wikipedia.org/wiki/Ελληνοτουρκικός_πόλεμος_του_1897.

Όσον αφορά την κατάσταση που δημιουργήθηκε, ειδικά στο Τσερνοβίτι και τα γειτονικά χωριά από την επέλαση του Ετέμ πασά, δεν υπάρχει πρόσβαση σε γραπτές πηγές για να σχηματισθεί πλήρης εικόνα. Στη μνήμη όμως των παλαιοτέρων κατοίκων του χωριού, έμεινε έντονα χαραγμένη η ανάμνηση αυτού του πολέμου.

Από μαρτυρία του Αλέξανδρου Δ. Αλεξόπουλου, γιου της Δέσποινας Δ. Αλεξοπούλου, όπως την άκουσε από τη γιαγιά του Ευφροσύνη Ε. Αλεξοπούλου (Κασσιαρά), «το Τσερνοβίτι εκκενώθηκε εσπευσμένα και οι κάτοικοί του εγκατέλειψαν τα πάντα: τα σπίτια, τα χωράφια (τα οποία λόγω άνοιξης ήταν σπαρμένα), πήραν τα κοπάδια τους και πέρασαν απέναντι στη νότια Φθιώτιδα. Μετά από 20 ημέρες επέστρεψαν. Τα βρήκαν όλα όπως τα είχαν αφήσει (σπίτια και χωράφια) δεν λεηλατήθηκαν γιατί οι Τούρκοι δεν μπήκαν στο χωριό». Πράγματι οι ημερομηνίες συμπίπτουν, αφού ο πόλεμος αυτός κράτησε μόλις ένα μήνα (από το Σάββατο του Λαζάρου 4 Απριλίου έως τις 7 Μαΐου 1897). Η μαρτυρία διασταυρώθηκε και επιβεβαιώθηκε σε συζήτηση με τον κ. Δημήτριο Νάτσιο, ο οποίος ανέφερε ανάλογη εγκατάλειψη της γειτονικής Σπαρτιάς.

Σημαντική μαρτυρία παρατίθεται από τον κ.Αθανάσιο Κούτρα, όπως μεταφέρεται από την κόρη του Ευαγγελία: «Την τελευταία φορά που προσπάθησαν οι Τούρκοι να ανακαταλάβουν την περιοχή μας (Λαμία) είχαν ήδη αποσυρθεί στη Θεσσαλία. H οικογένειά μου (ο παππούς του πατέρα μου Γεώργιος Κούτρας, η γυναίκα του Παναγιώτα Ζήση και οι υπόλοιποι συγχωριανοί) πέρασαν απέναντι στο Μώλο με τα καραβάκια, φορτώνοντας και τα ζώα τους. Ξαναεπέστρεψαν, αφού κερδίσαμε τους Τούρκους. Πάνω στο καραβάκι γέννησε ένα από τα παιδιά της, τη Λεμονιά (αργότερα Φράγκου)». Από τη μαρτυρία προκύπτει ότι ο τόπος καταφυγής των κατοίκων του Τσερνοβιτίου ήταν ο Μώλος. Συγκινητικό είναι το συμβάν του τοκετού της Λεμονιάς Φράγκου επάνω στο καραβάκι, που τους μετέφερε.

Είναι γνωστό εξάλλου, ότι λόγω της κατάληψης της Θεσσαλίας από τον οθωμανικό στρατό και εξαιτίας του φόβου σφαγών, λεηλασιών και εξανδραποδισμών δημιουργήθηκαν κύματα προσφύγων από τη Θεσσαλία προς τη Στερεά Ελλάδα και ειδικότερα προς τη Νότια Φθιώτιδα. Από την προαναφερθείσα ανάρτηση αναδημοσιεύεται η προφορική μαρτυρία της Δέσποινας Ε. Αλεξοπούλου (όπως την άκουσε από τη μάνα της Ευφροσύνη Ε. Αλεξοπούλου (Κασσιαρά)(1885-1957) για τη φυγή της γιαγιάς της από την περιοχή του Βελεστίνου: «η γιαγιά της κατοικούσε στην περιοχή του Βελεστίνου, άγνωστο σε πιο χωριό. Το 1897 οι κάτοικοι της περιοχής έφευγαν πρόσφυγες γιατί έρχονταν οι Τούρκοι. Αυτή τότε πήρε έναν τρουβά, έβαλε μέσα σπόρους σιταριού και έφυγε. Από το Βελεστίνο περπατώντας και με τον τρουβά στον ώμο έφτασε στο Τσερνοβίτι, όπου και έμεινε. Τους σπόρους του σιταριού τους κουβαλούσε όχι για τροφή, αλλά για να σπείρει σιτάρι στο μέρος, όπου θα έμενε. Ήθελε να μη χάσει το σπόρο» .Κάποιοι πρόσφυγες μετά τη λήξη των εχθροπραξιών και την τουρκική κατοχή της Θεσσαλίας για ένα έτος, εγκαταστάθηκαν μόνιμα στη Φθιώτιδα. Το γεγονός τεκμηριώνεται από την προέλευση ορισμένων επωνύμων σημερινών κατοίκων της περιοχής, όπως π.χ. το επώνυμο Αρμυριώτης φανερώνει τόπο καταγωγής τον Αλμυρό (Αρμυρός στην καθομιλουμένη της περιοχής)[1].

Άγνωστη είναι η συμμετοχή στις μάχες που διεξήχθησαν, επιστρατευμένων κατοίκων του Τσερνοβιτίου. Από την έρευνα εντοπίσθηκε το όνομα ενός φονευθέντος από τη γειτονική Νίκοβα (σήμερα Άνυδρο). Στο δίτομο έργο «Αγώνες και Νεκροί (1830-1930), Έκδοση ΔΙΣ/ΓΕΣ, Εν Αθήναις 1930» αναφέρεται: «Ρεματίσιος Γεώργιος, στρατιώτης, γεννηθείς εις Νίκοβαν Φθιωτοδοφωκίδος, εφονεύθη 1897, Απριλίου 6 εις Μπούρνα-Τρύπαν». O άτυχος στρατιώτης ανήκε στην Ι Μεραρχία Θεσσαλίας, ίσως στο IV Τάγμα Ευζώνων. Κατά την έναρξη των επιχειρήσεων βρέθηκε στην πρώτη γραμμή (Χάρτης 1). Η περιοχή Μπούρνα Τρύπα, όπου φονεύθηκε, βρίσκεται δυτικά και δίπλα στη διάβαση της Μελούνας (Εικ.1&2). Η Μελούνα βρίσκεται λίγα μόλις χιλιόμετρα νότια της ιστορικής κοινότητας Τσαριτσάνης, η οποία και είναι ορατή από το σημείο αυτό. Σήμερα από εκεί διέρχεται η εθνική οδός Λαρίσης-Κοζάνης.

 

 

 

ΣΧΟΛΙΑ-ΕΠΕΞΗΓΗΣΕΙΣ

[1] Για τη συμμετοχή του Αλμυρού στον πόλεμο βλέπε: Βίκτωρ Κοντονάτσιος, Ο Αλμυρός στον πόλεμο του 1897, ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 31 (1997), σελίδες 225-254.




ΕΙΚΟΝΕΣ-ΧΑΡΤΗΣ

 Χάρτης 1: Η εισβολή του τουρκικού στρατού από τη Μελούνα. Διακρίνεται η Μπουρνά Τρύπα, κάτω ακριβώς από το φυλάκιο της Μελούνας.



 Εικ.1: Η Μελούνα σήμερα.


 Εικ.2: Τα υψώματα Μπούρνα Τρύπα. Στο βάθος διακρίνεται η Τσαριτσάνη.


ΠΗΓΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ-ΧΑΡΤΗ

Χάρτης 1: Από: Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, Ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897, Αθήνα 1993.